تبلیغات
بخش جامع مقالات دامپزشكی - استفاده بهینه از ضایعات نان در تغذیه دام
 
بخش جامع مقالات دامپزشكی

استفاده بهینه از ضایعات نان  در تغذیه دام



رمضانعلی عزیزی

(عضو هیئت علمی مركزتحقیقات كشاورزی و منابع طبیعی استان مركزی)

چكیده

در سالهای اخیر به دلایل متعدد از جمله كیفیت نامناسب نانهای سنتی و قیمت پایین نان، كشور ما با انبوهی از ضایعات نان مواجه است، بطوری كه گاهی تا 30% نان تبدیل به ضایعات می شود و با توجه به حجم بسیار بالای مصرف نان در كشور، این رقم بسیار قابل توجه می باشد. بر اساس گزارش ایرنا، شهروندان ایرانی سالانه 300 میلیون دلار نان ضایع می كنند. با توجه به كپك زدگی بخش قابل توجهی از ضایعان نان، احتمال وجود مایكوتوكسین ها در آنها بسیار زیاد می باشد. مایكوتوكسین ها سموم قارچی هستند كه در حیوانات و انسان خاصیت جهش زایی و سرطان زایی دارند. در بین مایكوتوكسین ها 14 نوع سرطان زا وجود دارد و آفلاتوكسین ها قوی ترین و خطرناك ترین آنها هستند. وجود آفلاتوكسین ها در غذای دام علاوه بر اینكه برای آنها بیماری زا است، وارد شیر آنها شده و از طریق مصرف شیر و دیگر فراورده های لبنی وارد بدن انسان می شوند. این فرآورده های غذایی برای انسان مضر و بسیار خطرناك می باشند. از طرفی با توجه به آلوده بودن درصد زیادی از شیرهای تولیدی كشور ما به آفلاتوكسین ها، امكان عرضه شیر و فرآورده های لبنی در بازارهای بین المللی وجود ندارد. استانداردهای موجود در بسیاری از كشورها، حداكثر مقدار مجاز آفلاتوكسین ها را در غذای دام و طیور، 20 میكروگرم در كیلوگرم (ppb) تعیین نموده اند و البته حداكثر مقدار مجاز آن در شیر، 5/0 میكروگرم در كیلوگرم (ppb) می باشد. با توجه به تحقیقات انجام شده در كشور ما مشخص گردیده است كه میزان آفلاتوكسین در شیر و فرآورده های لبنی بیش از حد مجاز می باشد. لذا با توجه به اینكه بخش اعظم ضایعات نان، كپك زده بوده و مصرف آنها درتغذیه دام غیر مجاز است؛ در شرایط موجود معدوم نمودن ضایعات نان به دلیل هزینه های مربوط به آسیب های انسانی و خسارات مادی فراوانی كه انواع سرطانهای ناشی از مایكوتوكسین ها در پی دارد، مقرون به صرفه تر است. اما از طرفی با توجه به حجم بسیار بالای این ضایعات اگر به طریقی مایكوتوكسین های آن حذف و یا به حد مجاز تقلیل یابند می توان از آن در تغذیه دام استفاده نمود. لذا انجام تحقیق جهت تعیین میزان واقعی آفلاتوكسین ها در ضایعات نان و انتخاب مناسب ترین روش حذف یا كاهش مایكوتوكسین ها از ضایعات نان و طراحی كارخانه عمل آوری نانهای خشك ضایعاتی، امری ضروری بوده و در صورت تحقق آنها می توان سالانه از مصرف توأم با مخاطره و همراه با خسارات انسانی و مادی فراوان انواع سرطان و نیز هدر رفتن چند صد میلیون دلار ضایعات نان جلوگیری كرد.

مقدمه

بر طبق گزارش ایرنا گاهی تا 30 درصد نان تبدیل به ضایعات می شود كه با توجه به حجم بسیار بالای مصرف نان در كشور ما سالانه حدود 300 میلیون دلار از گندم های تولیدی و وارداتی ضایع می شود. این در حالی است كه كشور ما یكی از بزرگترین وارد كنندگان گندم در جهان است. كارشناسان از ضایعات نان به عنوان بزرگترین اسراف ملی یاد می كنند و از این رو ضمن تأكید بر بهینه سازی مصرف، خواستار جلوگیری از هدر رفتن یارانه اختصاص یافته به نان هستند. آمار رسمی بیانگر این موضوع است كه تا پایان سال 1381 بیش از 10 هزار میلیارد ریال، صرف یارانه نان شده است. همچنین یارانه نان، 79 درصد كل یارانه ها را در سال 1381 به خود اختصاص داده است كه البته با در نظر گرفتن یارانه گندم، دولت در سال 1381، دوازده هزار و چهارصد میلیارد ریال یارانه برای یك كالا پرداخته است. اما در نگاه عمیق تر به این مسأله متوجه خواهیم شد كه این تنها بخش ناچیزی از ضرر و زیانی است كه مصرف نامناسب نان ـ كه البته آن هم ناشی از كیفیت نامناسب نانهای سنتی و قیمت پائین نان است ـ به همراه دارد. همانطوری كه می دانیم تقریباً اكثر این ضایعات نان كه به صورت نانهای خشك می باشد به مصرف تغذیه دام می رسد. این نانهای خشك اكثراً به صورت كپك زده و حاوی سموم قارچی بوده كه برای انسان بسیار خطرناك و سرطانزا می باشند. كاملاً واضح است كه هزینه های مربوط به آسیب های انسانی و در درجه بعد هزینه های مادی درمان انواع سرطان های ایجاد شده توسط این سموم بسیار بسیار بیشتر از ضرر و زیان اقتصادی ناشی از هدر رفتن گندم و یارانه دولت می باشد. مطمئناً جدا از مسأله مربوط به آسیب های انسانی، هزینه درمان، داروهای مورد نیاز و مسائل مرتبط با آن در هر مورد سرطان بسیار قابل توجه بوده و شاید یارانه ای كه دولت مجبور خواهد شد در دراز مدت برای آن بپردازد ـ با توجه به دوره طولانی درمان سرطانها و قیمت بالای دارو و... ـ از یارانه گندم و نان هم بیشتر شود.

بحث

مایكوتوكسین ها

تعداد بسیار زیادی از كپك ها تركیبات سمی بنام مایكوتوكسین (Mycotoxin) تولید می كنند. در قارچها و سایر ارگانیسم ها، متابولیت های اولیه تركیباتی هستند كه جهت رشد و تكثیر ضروری می باشند و متابولیت های ثانویه در انتهای فاز لگاریتمی رشد تشكیل می شوند و اهمیت آشكاری در رشد و یا متابولیسم ارگانیسم ندارند. به طور معمول این تركیبات هنگامی تشكیل می شوند كه مقادیر زیادی از پیش سازهای متابولیكی اولیه نظیر اسیدهای آمینه، استات، پیروات و غیره تجمع یابد. در واقع ساخته شدن مایكوتوكسین ها توسط قارچ روشی است كه از طریق آن، تركیبات پیش ساز مازاد بر نیاز متابولیكی، كاهش می یابد (6) و (8). در بین مایكوتوكسین ها، 14 نوع سرطانزا وجود دارد كه در این میان آفلاتوكسین ها (Aflatoxins) از نظر سرطان زایی قوی ترین تركیبات می باشند. آفلاتوكسین ها توسط دوكپك آسپرژیلوس فلاووس (Aspergillus flavus) و آسپرژیلوس پارازیتیكوس(Aspergillus parasiticus) تولید می شوند(12). آفلاتوكسین ها انواع مختلفی دارند، شامل آفلاتوكسین M2, M1 G2, G1, B2, B1 و مشتقات آنها كه آفلاتوكسین B1 قوی ترین نوع می باشد (8). بازتاب نور این شش توكسین در زیر نور ماوراء بنفش (UV) به صورت زیر می باشد (8)

:B2,B1آبی، G1: سبز، G2: سبزـ آبی، M1: أبی- بنفش، M2: بنفش.

آفلاتوكسین ها در طیف وسیعی از مواد غذایی نظیر خوراك دام و طیور، شیر، آرد گندم، آرد سویا، كشمش، پنیر، ماست، سوسیس های تخمیری، گوشت های عمل آوری شده و ... مشاهده شده است (6). در صورت كپك زدگی خوراك دام و تولید آفلاتوكسین (AFB1) B1 در آن، مشتق 4-Hydroxy آن یعنی آفلاتوكسین M1 ( AFM1) در شیر مشاهده می شود كه همانند AFB1 اثرات هپاتوتوكسیسیتی (Hepatotoxicity) و سرطان زایی دارد (1) و (4). البته باید ذكر شود كه محققین مختلف وجود آفلاتوكسین های M4 , M2 , M1 را در شیر گزارش كرده اند كه همگی آنها مشتقات آفلاتوكسین های B1 و B2 می باشند. اما مهمترین آفلاتوكسینی كه در شیر و فرآورده های لبنی وجود دارد نوع M1 می باشد(9) و .(17)

در مورد حداكثر مقدار مجاز AFB1 و AFM1 در كشورهای مختلف قوانین متنوعی وجود دارد اما به طور معمول حداكثر مقدار مجاز AFB1 را در خوراك دام 20-10 میكروگرم در كیلوگرم در نظر می گیرند. مطالعات مختلف نشان داده اند كه میزان تولید AFM1 در شیر چیزی حدود 2-1% میزان AFB1 در خوراك دام می باشد. بنابراین در بسیاری از كشورها حداكثر مقدار مجاز AFM1 را در شیر 5/0- 01/0 میكروگرم در لیتر تعیین می كنند (8) و (13). با توجه به اینكه در عمده كشورهای در حال توسعه از جمله ایران، حجم قابل توجهی از خوراك دام آلوده به كپك و در نتیجه آفلاتوكسین های متنوع بخصوص AFB1 میباشد وجود AFM1 در شیر دامها امری طبیعی می باشد. حتی در كشورهای توسعه یافته نظیر آمریكا نیز گاهی اوقات شیوع های گسترده ای از AFM1 را در شیرهای تولیدی می توان دید. در مورد نحوه اثرات سرطان زایی آفلاتوكسین ها مطالعات متعددی توسط محققین مختلف انجام شده است و اكثر محققین بر این عقیده اند كه آفلاتوكسین ها بخصوص نوع B1 كه قوی ترین و سمی ترین نوع نیز هست از طریق اتصال به ملكولهایDNA سلول و ایجاد جهش های نقطه ای در آن و اختلال در سنتز DNA اثر خود را می گذارند. البته بجز اسیدهای نوكلئیك، سایر ماكروملكولهای سلولی نیز ممكن است تحت تأثیر آفلاتوكسین ها قرار بگیرند (11) و (16). مشخص شده است كه تركیبات آنتی اكسیدانی BHA و BHT قادرند خاصیت جهش زایی AFB1 را به میزان دو برابر افزایش دهند (15). همچنین ثابت شده است كه سمیت آفلاتوكسین ها در حیوانات جوان و جنس نر بیشتر می باشد. روش های مختلفی جهت اندازه گیری مقدار آفلاتوكسین ها در خوراك دام و مواد غذایی وجود دارد از جمله EIA , ELISA , RIA, TLC , HPLC (13) و (17). البته بایستی توجه داشت كه در هركشوری با توجه به امكانات موجود بایستی سعی شود كه از دقیق ترین و ارزان ترین روش جهت اندازه گیری این سموم بسیار خطرناك استفاده شود و سپس با مشخص كردن میزان تقریبی سموم در مواد غذایی مختلف بخصوص خوراك دام، حد مجازی برای آن تعریف شده و همچنین راههایی جهت حذف یا كاهش این سموم در مواد غذایی معرفی شود.

در مورد تأثیر یا عدم تأثیر فرآیندهای مختلف بر روی آفلاتوكسین M1 موجود در شیر مطالعات و تحقیقات بسیاری انجام شده است. در مورد تأثیر حرارت پاستوریزاسیون و استریلیزاسیون، بعضی از محققین بر این عقیده اند كه میزان AFM1 در طی این فرآیندها كاهش می یابد اما اكثر محققین بر این باورند كه حرارت بر روی این سموم تأثیری ندارد. در مورد تأثیر سرد كردن و انجماد نیز نظراتی مشابه با تأثیر حرارت وجود دارد (14). بعضی از محققین بر این باورند كه در فرآورده ای نظیر ماست كه محیطی اسیدی دارد مقدار AFM1 فعال كاهش می یابد اما این نظریه بوسیله محققین دیگر مورد قبول واقع نشده است. در تهیه انواع پنیر با توجه به اینكه آب پنیر یا whey از لخته یا Curd جدا می شود، بعضی از دانشمندان معتقدند كه AFM1 در آب پنیر قرار گرفته و بنابراین در خود پنیر AFM1 وجود ندارد اما اكثر محققین نشان داده اند كه AFM1 هم در خود لخته پنیر و هم در آب پنیر وجود دارد و حتی گفته می شود كه مقدار AFM1 در لخته پنیر بسیار بیشتر از آب پنیر می باشد. در شیرهای تغلیظ شده نیز وجود AFM1 ثابت شده است. در مورد خامه و كره گفته می شود كه با توجه به اینكه AFM1 بیشتر تمایل دارد كه در فاز آبی قرار گیرد بنابراین در هنگام تهیه خامه و كره، این ماده به میزان خیلی كم وارد خامه و كره شده بنابراین میتوان گفت كه در بین محصولات لبنی كره و در درجه بعد خامه دارای كمترین میزان آفلاتوكسین میباشند (3) و (10)

با توجه به مجموع مطالب ذكر شده، محققین سالهاست كه در تلاشند تا به طریقی این آفلاتوكسین ها را از مواد غذایی مختلف از جمله خوراك دام و شیر حذف نمایند و راههایی نیز تاكنون پیشنهاد شده است.

سولفیت ها و بی سولفیت ها از جمله افزودنی های غذایی هستند كه به طور گسترده و به منظورهای مختلفی در مواد غذایی استفاده می شوند. مطالعات متعددی نشان داده اند كه سولفیت ها و بی سولفیت ها قادرند AFB1 را شرایط آزمایشگاهی و در بعضی مواد غذایی مثل ذرت تجزیه و غیر فعال كنند. همچنین بر پایه این نتایج تحقیقاتی نیز بر روی شیر انجام شده است و نشان داده شده كه بی سولفیت پتاسیم 4/0% قادر است میزان AFM1 را در شیر كاهش دهد (2) و (5) و (7).

پراكسید هیدروژن در بعضی مواد غذایی از جمله بادام زمینی قادر به تجزیه AFB1 بوده، در شیر نیز در غلظت حدود 6% در كاهش غلظت AFM1 مؤثر می باشد (2) و (8). عده ای از دانشمندان تأثیر H2O2 را در كاهش آفلاتوكسین ها در خوراك دام بررسی نموده و نتایج مختلفی بدست آورده اند(14).

اشعه ماوراء بنفش (UV) قادر است كه بعضی از انواع آفلاتوكسین ها از جمله AFM1 را در شیر تجزیه كند. مطالعات نشان داده است كه تأثیر اشعه ماوراء بنفش در حضور حرارت افزایش می یابد. همچنین بیان می شود كه تأثیر اشعه ماوراء بنفش در كاهش مقدار آفلاتوكسینها در pH های مختلف، متفاوت می باشد و در این مورد گزارشات متنوعی وجود دارد. بعضی از محققین معتقدند كه استفاده توأم H2O2 و اشعه ماوراء بنفش تأثیر بیشتری در كاهش مقدار آفلاتوكسین ها در مواد غذایی دارد (18) و(19).

در مورد مكانیسم تأثیر تمام این تركیبات بر روی آفلاتوكسین ها نیز تحقیقات بسیاری انجام شده است و نظریه مختلفی نیز رائه شده است كه از ذكر آنها در این مقاله خودداری می شود.
در نهایت می توان گفت كه اگر چه كه به عقیده كارشناسان ضایعات نان بزرگترین اسراف ملی می باشد اما در نگاهی عمیق تر می توان متوجه شد كه علاوه بر این مطلب، ضایعات نان یكی از بزرگترین تهدید كننده های سلامت عمومی جامعه نیز بوده و حتی اگر تنها و تنها به جنبه اقتصادی قضیه توجه شود مطمئناً در دراز مدت، ضرر و زیان اقتصادی ناشی از مصرف توأم با مخاطره آنها، با توجه به هزینه های گران درمان سرطان ها و مسائل مرتبط به آن از هدر رفتن چند صد میلیون دلار یارانه گندم و نان نیز بیشتر می باشد. لذا با توجه به مجموع مطالب ذكر شده پیشنهاد می شود كه با انجام تحقیقات لازم، مناسبترین روش حذف و یا كاهش مایكوتوكسین ها از ضایعات نان ـ كه یكی از مهمترین منابع مایكوتوكسین در خوراك دام می باشد ـ انتخاب و با طراحی كارخانه های عمل آوری نانهای خشك ضایعاتی، سالانه از مصرف توأم با مخاطره و یا هدر رفتن چند صد میلیون دلار ضایعات نان جلوگیری نمود.


درباره وبلاگ



مدیر وبلاگ : نوید اكبری
نویسندگان
صفحات جانبی
آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :