تبلیغات
بخش جامع مقالات دامپزشكی - بهترین ترکیب سنی و جنسی در گله های گوسفند و بز
 
بخش جامع مقالات دامپزشكی

بهترین ترکیب سنی و جنسی در گله های گوسفند و بز



رمضانعلی عزیزی- عضو هیئت علمی مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان مرکزی

مقدمه

كشور ما از نظر جمعیت دامهای سبك در رده های بالای جهانی قرارداشته و از آنجائیكه معمولاً گوسفند و بز، قسمت اعظم تغدیه خود را از مراتع دریافت می دارند، به علل گوناگون و از جمله عدم تعادل بین علوفه تولیدی مراتع و تعداد دامهای استفاده كننده از این منبع غدائی، روز به روز میزان فرسایش مراتع افزایش یافته و تولید علوفه آنها كاهش می یابد .چشم انداز چنین روند تخریب، جز بیابانی شدن عرصه مراتع كشور و نابودی حرفه گله داری نخواهد بود . برای جلوگیری از این فاجعه در حال وقوع، علاوه بر اقداماتی نظیر كنترل مراتع، بازسازی و احیاء مراتع در حال تخریب، ایجاد تعادل بین دام و مرتع و عملیاتی نظیر آبخوانداری، آبخیزداری و غیره و آنهم با سرعتی بیش از روند تخریب، بخش دیگر از این بازسازی به تغییر در مدیریت گله داری كشور مربوط می گردد كه این بخش از بازسازی شامل زیر بخشـهای متعددی است كه یكی از آنها تعیین "بهترین تركیب سنی و جنسی در گله های گوسفند و بز" می باشد. در حال حاضر بعلت عدم رعایت این مهم در اغلب گله های گوسفند و بز كشور، همواره در گله ها، تعدادی دام مصرف كننده كه تولیدی را بهمراه ندارند حضور داشته كه علاوه بر فشاربه مراتع كشور، میزان درآمد گله دار را نیز كاهش می دهند. در اجرای این برنامه نیاز به مقدماتی است كه اهم آن عبارتند از :

1-
ممیزی مراتع و واگذاری آن به دامداران صاحب حق و حقوق قانونی.
2-برآورد میزان علوفه قابل برداشت از هر مرتع
3-برقراری طرح تعادل دام و مرتع.
4-
توجیه دامداران منطقه به رعایت اصول برقرار شده بوسیله كلاسهای ترویجی.
5-
قراردادن اهرمهائی برای تشوق دامداران به رعایت موازین علمی این برنامه مانند استفاده ازكمكهای دولتی واعتبارات بانكها.
6-
كنترل مستمر و پیگیر از سوی مراجع دولتی، تعاونیها و اتحادیه های مربوطه.
7-فعال شدن تعاونیهای مرتعداری و گله داری منطقه.
8-
برنامه های كوتاه مدت، میان مدت و بلند مدت بازسازی و احیاء مراتع.
9-
جلوگیری از تغییر كاربری مراتع و تبدیل آن به دیمزار.
10-
آمارگیری سالیانه از دامهای هر منطقه.
11-
تعیین تركیب بهینه دامهای سبك و سنگین هر منطقه برحسب شرایط.
12
-
سوق دادن دامهای اقتصادی به سیستم بسته و تغدیه دستی.
13
-
انجام عملیات فراگیر اصلاح نژاد، برای بهره دهی بیشتر از هرسر دام.
14-تنظیم برنامه های آمیخته گری تجاری كنترل شده.

روش اجرا
در اجرای مدیریت دام در مرتع و تعادل بین منابع غذائی و دام، پس از بررسی پتانسیل تولید علوفه مرتع و سایر منابع غذائی منطقه و تطبیق آن با تعداد واحددامی قابل نگهداری در مرتع مورد نظر ( مقصود مراتعی كه توسط گوسفند و بز مورد تعلیف قرارمی گیرد)، تركیب سنی وجنسی متعادل برای گله های گوسفند و بز بشرح زیر پیشنهاد می گردد:

الف ـ گوسفند

برای سهولت در تفهیم محاسبات
، یك گله گوسفند با 100 رأس میش مولد در نظر گرفته شده كه سایر گروههای سنی و جنسی نیز بر همان مبناء آمده است، ضمن اینكه  تركیب گله بلافاصله پس از پایان زایش در جدول زیر آمده است و  ضریب بره گیری 80 در صد محاسبه شده است. در جدول شماره 1 یك گله فرضی با تعداد هر یك از گروههای سنی و جنسی همراه با در صدهای مربوطه ذكر شده كه براساس این درصدها هر نوع گله ای رابا هرتعداد می توان بر مبنای آن ساماندهی نمود.
                                        جدول شماره 1ـ تركیب متعادل سنی و جنسی برای گله های گوسفند

 

میش مولد

قوچ مولد

ماده جایگزین

نرجایگزین

نرنوزاد

ماده نوزاد

جمــــع

تعداد (رأس)

100

3

25

2

40

40

210

درصد

62/47

43/1

90/11

95/0

05/19

05/19

100

 
درتركیب جدول فوق، تا زمان قوچ اندازی، حدود 20 در صد از ماده های جایگزین (در مثال فوق 5 رأس) حذف و 80 درصد بقیه از ماده های جایگزین (در مثال 20 رأس) در گروه میش های مولد قرار گرفته وهمین تعداد از میش های 5/6 ساله (پس ازشیرگرفتن بره ها) حذف نمایند.
به این طریق اولاً تركیب گله همیشه ثابت و درحد علوفه موجود مرتع بوده و ثانیاً هرساله 20درصد میش ها حذف و ماده های جایگزین بجای آنها در گله قرار می گیرند، بطوریكه حداكثر از هر میش 5 بره گرفته شده و در سن 5/6 سالگی از گله حذف می شوند. از نرهای جایگزین هر ساله 50 در صد (در مثال یك رأس) جایگزین قوچ مولد شده و بهمین تعداد پیرترین یا بدترین قوچهای گله حذف می گردند كه این امر موجب تسریع در ژنراسیون های جدید گله خواهد شد. گوسفندان مازاد هر گروه سنی و جنسی در اولین فرصت به پروار بسته شده و یا به فروش خواهند رفت كه به این ترتیب هیچگونه فشار اضافی به مرتع یا منابع غذائی وارد نخواهد شد.

تركیب گله گوسفند در پایان دوره سالیانه
از نظر كمی، بیشترین فراوانی هر گله گوسفند از نظر جمعیتی، پس از اتمام زایش بوده كه در طی سال و بتدریج بر اثر عواملی نظیر جایگزینی، حذف، فروش و تلفات كاهش پیدا نموده و نهایتاً در آستانه قوچ گذاری، جمعیت گله گوسفند معمولاً به حداقل در طول سال می رسد. در این زمان تركیب گله به شكل دیگری درخواهد آمد كه حالت بهینه و متعادل آن بشرح جدول شماره 2 خواهد بود.

                               جدول شماره 2 ـ تركیب متعادل سنی و جنسی گله گوسفند قبل از قوچ اندازی

 

میش مولد

قوچ مولد

ماده جایگزین

نرجایگزین

جمــــع

تعداد (رأس)

100

3

25

2

130

درصد

92/76

31/2

23/19

54/1

100

با استفاده از جدول فوق و متعادل نمودن گله در قبل از فصل قوچ گذار بر آن اساس، میتوان به نتایج جدول شماره یك دست یافت .
 
ب ـ بـــز
در مورد بزها، یك گله با دارا بودن 60 رأس بز ماده مولد، مبناء قرارداده شد و سایر گروههای سنی و جنسی بر این اساس محاسبه گردید. در جدول شماره 3، موارد زیر ملحوظ شده است.
ـ تركیب گله بلافاصله پس از پایان زایش در جدول مربوطه درج گردید. ضریب بزغاله گیری با توجه به چند قلو زائی در بزها حدود 97 در صد محاسبه شد. برای سهولت توجیه، یك گله فرضی بز
، در تركیب متعادل سنی و جنسی همراه با درصدهای آن بعنوان مثال آمده كه قابل تعمیم در گله های بزرگتر یا كوچكتر هم می باشد. چون بعضی از گله داران بزهارا همراه گوسفند در یك گله نگهداری می نمایند این تركیب متعادل قابل اجرا در چنین گله ها هم بوده و مغایرتی ایجاد نمی نماید .
                                 جدول شماره 3 ـ تركیب متعادل سنی و جنسی برای گله های بز

عناوین

بزماده مولد

بز نر مولد

بزماده جایگزین

بزنرجایگزین

بزغاله نر نوزاد

بزغاله ماده نوزاد

جمــــع

تعداد (رأس)

60

3

18

2

29

29

141

درصد

55/42

13/2

76/12

42/1

57/20

57/20

100

 از ماده های جایگزین تازمان شروع جفتگیری 67/16 درصد (در مثال 3 رأس) خذف و بقیه 33/83 درصد باقیمانده (معادل 15 درصد در مثال فوق) در گروه بز ماده مولد قرار گرفته و بهمان تعداد، از بزهای مولد پیر (5/5 ساله ) یا مریض، پس از شیرگیری بزغاله ها، خذف می گردند كه به این ترتیب بزهای ماده مولد كه هسته اصلی تولیدات هستند ثابت مانده و هر ساله 25 در صد از پیرها حذف و بهمین تعداد ماده جایگزین جوان در گله مادری وارد می شوند، بنابراین از هر بز ماده مولد 4 دوره زایش (سالیانه) بزغاله گیری می شود. از بز نر جایگزین هر ساله 50 در صد آن (در مثال معادل یك رأس) جایگزین پیرترین یا بدترین بز نر مولد شده و 50 درصد بقیه و بز نر حذف شده از گله خارج می گردند. با فروش به موقع بزها وبزغاله های مازاد، تعدادافرادگله درحداقل ظرفیت نگاهداشته شده وبا علوفه وموادغذائی مرتع تناسب خواهد داشت .

تركیب گله بز در پایان دوره سالیانه

گله های بز نیز مانند گوسفندان، بیشترین فراوانی را پس ازاتمام دوره زایش كسب نموده و كمترین فراوانی جمعیتی هم در ابتدای فصل باروری اتفاق می افتد. تركیب گله در این زمان از حالت جدول شماره 3 تغییر یافته و بصورت دیگری ظاهر می گردد كه حالت متعادل و مناسب آن در جدول شماره 4 آمده است.
                                     
جدول شماره 4 ـ تركیب سنی و جنسی گله بز در ابتدای فصل باروری

 

بزماده مولد

بزنرمولد

بزماده جایگزین

بزنرجایگزین

جمــــع

تعداد (رأس)

60

3

18

2

83

درصد

29/72

61/3

69/21

41/2

100

در ابتدای فصل باروری با متعادل نمودن گله های بز بر پایه درصدهای محاسبه شده در جدول شماره 4، می توان انتظار یك گله متعادل را در پایان فصل زایش داشت.

موارد تكمیلی
بدیهی است فاكتور بره گیری یا بزغاله گیری سالیانه از عوامل مهم در تنظیم جداول تركیب متعادل سنی و جنسی گله های گوسفند و بز می تواند باشد، كه این فاكتور بر اساس نحوه مدیریت، تغذیه، نژاد، منطقه و سایر عوامل متغیر بوده و حتی در یك منطقه از هر گله ای تا گله دیگر متفاوت است. آنچه در جداول شماره 1 تا 4 محاسبه گردیده، بر مبنای معیارهای متداول در گله های سنتی و متكی به مرتع و در شرایط متوسط و یكبار زایش در سال تنظیم شده كه شاید در مورد همه مناطق گله داری كشور صادق نباشد، لذا برای آنكه هر گله دار بتواند در شرایط مختلف كشور با توجه به تغییراتی كه در بره گیری یا بزغاله گیــری مناطق مختلف و  یا گله های مختلف و در سالهای خشكسالی و ترسالی وجود دارد، گله خود را با تركیب متعادل تطـبیق دهد، جداول تكمیلی شماره 5 و 6 می تواند راهنمای خوبی برای حالات مختلف بره گیری یا بزغاله گیری گله و تنظیم تركیب متعادل گله باشد. این جداول تركیب متعادل سنی و جنسی گله های گوسفند و بز را پس از اتمام زایش مشخص نموده و بر اساس درصدهای منظور شده، هر گله ای را با هر جمعیت گوسفند یا بز می توان بصورت تعادل در آورد. 

      جدول شماره 5 ـ تركیب متعادل سنی و جنسی گله های گوسفند بر مبنای میزان بره گیری متفاوت

میزان بره گیری

میش مولد

قوچ مولد

ماده جایگزین

نر جایگزین

بره نرنوزاد

بره ماده نوزاد

جمع

100 درصد

تعداد

100

3

25

2

50

50

230

درصد

48/43

30/1

87/10

87/0

74/21

74/21

100%

95 در صد

تعداد

100

3

25

2

48

47

225

درصد

44/44

33/1

11/11

89/0

33/21

90/20

100%

90 درصد

تعداد

100

3

25

2

45

45

220

درصد

45/45

36/1

36/11

91/0

46/20

46/20

100%

85 درصد

تعداد

100

3

25

2

43

42

215

درصد

51/46

40/1

63/11

93/0

20

53/19

100%

80 در صد

تعداد

100

3

25

2

40

40

210

درصد

62/47

43/1

90/11

95/0

05/19

05/19

100%

نتیجه گیری
همانطور كه قبلاً تذكر داده شد، یكی از معضلات گله داری كشور، عدم تناسب تركیب گله و وجود تعدادی دام غیر تولیدی و مصرف كننده در گله ها می باشد كه هم میزان مصرف مواد غذائی را افزایش داده و هم مقدار بهره وری از هر سر دام مولد را كاهش می دهد .
بسیار دیده شده كه گله داران مازاد بر نیاز، قوچ، شیشك و بز نر و همچنین نوزادان نر و ماده را بمدت طولانی نگهداری نموده و یا از حذف ماده های پیر و مولد و دارای نقائص جسمی و ژنتیكی خودداری می نمایند. ماده های مولدی كه بطور تناوب قصر می مانند، یعنی اینكه یكسال در میان بارور می شوند، موجب افزایش هزینه گله دار و كاهش در آمد هستند و یا اینكه نوزادان نر و ماده ایكه پس از شیرگیری برایشان تعیین تكلیف نشود و همچنان در گله نگهداری شوند، موجب افزایش فشار به مراتع شده و دامهای اصلی ازدریافت تغدیه مناسب محروم می گردند. در برنامه حاضر سعی گردید، تمام جوانب رعایت گردیده و هر گروه سنی و جنسی در حد نیاز با پیش بینی بیماری، تلفات، حذف و نهایتاً ماندگاری مناسب، بدون افزایش ظرفیت كه متأسفانه اغلب گله داران در سالهای ترسالی به آن رو آورده و در خشكسالی ها كه متعاقباً پیش می آید، در تأمین هزینه ها عاجز مانده ودر نتیجه دچار تلفات و خسارات فراوان شده و گله یا كاملاً از بین رفته و یا به حداقل غیر اقتصادی كاهش می یابد.
در روند این برنامه، با تثبیت جمعیت گله در حد تولیدات علوفه محل پرورش، تحمل
خشكسالی ها آسانتر و از سوی دیگر با حذف نوزادان نر و ماده مازاد پس از شیر گیری و همینطور ماده ها و نرهای مولد حذفی در همین زمان و هدایت آنان به واحدهای پروار بندی، از فشار به مراتع كاسته شده و ضمن تولید گوشت قرمز با كیفیت مناسب، در آمد قابل قبولی هم برای گله دار خواهد داشت .
بهر حال معضلات گله داری كشور و بخصوص وضعیت نامناسب مراتع كه تأمین كننده اصلی تغذیه دامهای كوچك كشور هستند، ایجاب می نماید هرچه زودتر با تعیین استراتژی مناسب و تعریف شده، در راه بهبود این حرفه كه جمعیت كثیری بطور مستقیم و غیر مستقیم از آن ارتزاق می نمایند و حذف آن از چرخه اقتصادی كشور، مشكلات زیادی را پدید خواهد آورد، فعالانه تصمیم گیری و اقدام نمایند



درباره وبلاگ



مدیر وبلاگ : نوید اكبری
نویسندگان
صفحات جانبی
آمار وبلاگ
  • کل بازدید :
  • بازدید امروز :
  • بازدید دیروز :
  • بازدید این ماه :
  • بازدید ماه قبل :
  • تعداد نویسندگان :
  • تعداد کل پست ها :
  • آخرین بازدید :
  • آخرین بروز رسانی :